Bảng tra nhiệt độ thanh trùng theo pH: nước quả, sữa, đồ hộp giữ nhiệt bao lâu

Bảng tra nhiệt độ thanh trùng và thời gian giữ nhiệt theo pH cho nước quả, sữa và đồ hộp

Nước quả pH từ 4,6 trở xuống thanh trùng dòng chảy ở 85 °C trong 15 giây (Saravacos, Handbook of Food Processing Equipment, bảng 10-3); muốn bảo quản ở nhiệt độ thường thì một ví dụ được FDA dẫn là 90 °C trong 2 giây, rót ở 85 °C và giữ 1 phút. Sữa pH 6,40–6,80 thanh trùng ở 72 °C (161 °F) trong 15 giây theo 21 CFR 131.3. Đồ hộp ít acid pH trên 4,6 không còn là thanh trùng mà là tiệt trùng thương mại, thường cần F0 khoảng 2,8 phút ở 121 °C tính cho Clostridium botulinum (Saravacos). Bảng tra dưới đây gom các mốc đó theo nhóm pH, kèm thiết bị và nguồn của từng con số.

Bài này là bảng tra để dùng khi lập quy trình và đọc báo giá. Phân biệt khái niệm thanh trùng, tiệt trùng, UHT, xem bài thanh trùng, tiệt trùng và UHT khác nhau thế nào; chọn kiểu thiết bị tấm, ống hay đường hầm, xem thiết bị thanh trùng dạng tấm, dạng ống hay đường hầm.

Bước 1: đo pH sản phẩm thật, không tra theo tên quả

Danh sách pH gần đúng của FDA (bản 04/2007) cho thấy cùng một loại quả có thể nằm hai bên ngưỡng 4,6:

Sản phẩmpH gần đúngNằm ở nhóm nào
Chanh, nước chanh2,00–2,80Acid
Dứa; nước dứa đóng hộp3,20–4,00; 3,30–3,60Acid
Nước cam (California)3,30–4,19Acid
Xoài chín3,40–4,80Phải đo: có lô vượt 4,6
Cà chua; nước cà chua4,30–4,90; 4,10–4,60Ngoại lệ cà chua, xem dưới
Chuối4,50–5,20Phần lớn ít acid
Đu đủ5,20–6,00Ít acid
Nước cốt dừa6,10–7,00Ít acid
Sữa bò6,40–6,80Ít acid
Ngô; đậu Hà Lan đóng hộp5,90–7,30; 5,70–6,00Ít acid

Nguồn: U.S. FDA, Approximate pH of Foods and Food Products, CFSAN, 04/2007. FDA lưu ý pH khác nhau đáng kể theo giống, điều kiện trồng và cách chế biến.

Ngưỡng 4,6 là ngưỡng pháp lý của Mỹ. Theo 21 CFR 113.3, thực phẩm ít acid là thực phẩm (trừ đồ uống có cồn) có pH cân bằng cuối trên 4,6 và hoạt độ nước trên 0,85; cà chua và sản phẩm cà chua có pH dưới 4,7 không bị xếp vào nhóm này. Theo 21 CFR 114.3, thực phẩm ít acid được thêm acid để đạt pH cân bằng cuối từ 4,6 trở xuống là thực phẩm acid hoá; danh sách ví dụ của điều này có cả quả nhiệt đới. Hàng bảo quản, phân phối và bán lẻ trong điều kiện lạnh nằm ngoài phần 114.

Với nước quả, hướng dẫn HACCP nước quả của FDA (ấn bản 1, 03/2004) chia hai nhóm: nước quả acid (pH từ 4,6 trở xuống), mối nguy là E. coli O157:H7, Salmonella, Cryptosporidium parvum; nước quả ít acid (pH trên 4,6), phải tính thêm độc tố của C. botulinum.

Bảng tra: nhiệt độ, thời gian giữ nhiệt và thiết bị theo nhóm pH

NhómSản phẩm, cách bảo quảnChế độ tham chiếuThiết bị điển hìnhNguồn
pH ≤ 4,6, dòng chảyNước quả thanh trùng, giữ lạnh85 °C, 15 giâyTấm (dịch trong), ống (có thịt quả)Saravacos, bảng 10-3
pH ≤ 4,6, rót nóngNước quả để nhiệt độ thường90 °C, 2 giây; rót ở 85 °C, giữ 1 phútTấm hoặc ống, máy rót nóng, đường hầm làm nguộiFDA, hướng dẫn HACCP nước quả (ví dụ của NFPA)
pH ≤ 4,6, dòng chảy, rót vô trùngNước quả, puree vào bao bì vô trùng93–96 °C, 30–15 giâyỐng, ống đường kính lớn hoặc bề mặt cạo, bồn vô trùng, máy rót vô trùngSaravacos, bảng 10-2
pH ≤ 4,6, nước quả cô đặc bằng nhiệtXử lý trước khi cô đặcTối thiểu 80 °C, 30 giâyThiết bị gia nhiệt trước tháp cô đặcFDA, hướng dẫn HACCP nước quả
pH < 4,5, trong bao bìCà chua nguyên quả lon số 2; đào nửa quả lon số 2½100 °C, 45 phút nồi tĩnh, 14 phút nồi quay; đào 100 °C, 20 phút nồi quayNồi nấu quay áp suất thường, đường hầm thanh trùngSaravacos, chương 10
pH > 4,6, giữ lạnhSữa thanh trùng63 °C, 30 phút; 72 °C, 15 giây; 88 °C, 1 giây; 100 °C, 0,01 giâyBồn theo mẻ, tấm có hồi nhiệt21 CFR 131.3
pH > 4,6, để nhiệt độ thường, dòng chảySữa, nước dừa, sữa thực vật UHT135–149 °C, 30–1 giâyUHT gián tiếp hoặc trực tiếp, bồn vô trùng, máy rót vô trùngSaravacos, bảng 10-2
pH > 4,6, trong bao bìĐậu Hà Lan, ngô kem, thịt gà đóng lon 480 mlF0 khoảng 2,8 phút; ví dụ 121 °C, 20 phút (đậu), 65 phút (ngô kem), 80 phút (gà), nồi tĩnhNồi tiệt trùng (retort)Saravacos, chương 10

Nguồn: Saravacos G.D., Kostaropoulos A.E. (2002), chương 10, bảng 10-2 và 10-3 (dẫn Lewis và Heppell, 2000), các ví dụ đồ hộp dẫn Downing (1996) và Luh, Woodroof (1988); U.S. FDA, Juice HACCP Hazards and Controls Guidance (2004), mục V.C.4; 21 CFR 131.3 (Cornell LII). Mức tăng 5 °F của 21 CFR 131.3 áp dụng khi sản phẩm sữa có từ 10% chất béo hoặc có thêm chất tạo ngọt.

Ba lưu ý khi dùng bảng:

  • Đây là mốc tham chiếu, không phải quy trình đã thẩm định. 21 CFR 113.3 định nghĩa quy trình đã lập (scheduled process) là quy trình tối thiểu tương đương với quy trình do đơn vị có thẩm quyền xác lập quy trình đưa ra cho chính sản phẩm đó.
  • Thời gian trong bao bì tuỳ cỡ bao bì. Cũng theo Saravacos, cà chua nguyên quả lon số 10 cần 100 phút ở 100 °C nồi tĩnh, gấp hơn hai lần lon số 2, vì nhiệt phải truyền vào tới tâm lon. Làm nguội bằng không khí thay cho nước thì thời gian xử lý ngắn đi khoảng 20–30%, vì sản phẩm nóng lâu hơn.
  • Sữa siêu thanh trùng (ultra-pasteurized) khác UHT. 21 CFR 131.3 định nghĩa siêu thanh trùng là xử lý ở tối thiểu 280 °F (138 °C) trong ít nhất 2 giây, cho sản phẩm có hạn dùng dài trong điều kiện lạnh. Muốn để nhiệt độ thường thì phải tiệt trùng và đóng gói vô trùng (xem tiệt trùng UHT là gì).
Thang pH và chế độ nhiệt: dưới ngưỡng 4,6 thanh trùng, trên 4,6 giữ lạnh hoặc tiệt trùng
Nguồn: U.S. FDA, Approximate pH of Foods and Food Products (2007); 21 CFR 113.3, 114.3, 131.3; Saravacos và Kostaropoulos (2002), bảng 10-2 và 10-3. Hình nguyên lý do Kim Nguyễn vẽ.

Vì sao nước quả 85 °C trong 15 giây mà đồ hộp ít acid cần 121 °C?

Câu trả lời nằm ở hai thông số động học: giá trị D (thời gian ở một nhiệt độ để giảm 90% số vi sinh vật, tức một bậc log) và giá trị z (số độ phải tăng để D giảm 10 lần). Saravacos ghi với phần lớn vi sinh vật quan trọng trong xử lý nhiệt, z khoảng 10 °C.

Vi sinh vật hoặc enzymeNhiệt độD, phút
Vi khuẩn ưa nhiệt, pH > 4,5121 °C2–5
Cl. botulinum, pH > 4,5121 °C0,1–1,5
Cl. pasteurianum, pH < 4,5100 °C0,1–0,5
Lactobacillus, nấm men, nấm mốc, pH < 4,565 °C0,5–1,0

Nguồn: Saravacos và Kostaropoulos (2002), bảng 10-1, dẫn Ramaswamy và Singh (1997).

Bảng 10-1 cho thấy vì sao. Ở pH dưới 4,5, Saravacos không còn xếp C. botulinum vào đối tượng chính; đích của quy trình là vi khuẩn sinh dưỡng, nấm men, nấm mốc và một số bào tử chịu acid. Những đối tượng này chết ở nhiệt độ dưới 100 °C; Saravacos ghi nhiệt độ tham chiếu cho thực phẩm acid thường là 100 °C hoặc thấp hơn. Ở pH trên 4,5, quy trình phải tiêu diệt bào tử C. botulinum. Tiêu chuẩn thường dùng là 12D: Singh và Heldman lấy D121 = 0,2 phút, z = 10 °C, tức 12 × 0,2 = 2,4 phút ở 121 °C; Saravacos ghi tiệt trùng thương mại thường là F0 = 2,8 phút. Vi khuẩn ưa nhiệt chịu nhiệt hơn nhiều, nên quy trình thực tế cho đồ hộp dễ hỏng do nhóm này còn phải cao hơn.

Quy đổi nhiệt độ và thời gian

Từ z = 10 °C, mỗi lần tăng 10 °C thì thời gian cần giữ giảm 10 lần. Bảng sau quy đổi tác dụng của 1 phút ở 121 °C sang các mức nhiệt khác:

Nhiệt độThời gian tương đương 1 phút ở 121 °C
111 °C10 phút
116 °Ckhoảng 3,2 phút
121 °C1 phút
126 °Ckhoảng 19 giây
131 °C6 giây
141 °C0,6 giây

Nguồn: tính theo phương trình log(F/F0) = (T0 − T)/z, Saravacos và Kostaropoulos (2002), phương trình 10.5, với T0 = 121 °C, z = 10 °C. Phép tính của Kim Nguyễn; z thật của từng vi sinh vật đích phải lấy từ tài liệu thẩm định.

Thời gian tương đương 1 phút ở 121 °C theo nhiệt độ, z = 10 °C: tăng 10 °C thì thời gian giảm 10 lần
Nguồn: Saravacos và Kostaropoulos (2002), phương trình 10.5 và bảng 10-1; Singh và Heldman, Introduction to Food Engineering, ấn bản 4, chương 5. Hình nguyên lý do Kim Nguyễn vẽ.

Bảng này giải thích vì sao UHT chỉ cần vài giây ở 135–149 °C, và vì sao tăng nhiệt có lợi cho chất lượng: Saravacos ghi khi tăng 10 °C, tốc độ tiêu diệt vi sinh vật tăng 10 lần, còn tốc độ phá huỷ dưỡng chất, màu, mùi chỉ tăng khoảng 3 lần.

Thời gian giữ nhiệt được tính ở đâu?

Với hệ dòng chảy, Singh và Heldman ghi rằng tác dụng tiêu diệt tích luỹ ở cả phần gia nhiệt, giữ nhiệt và làm nguội, nhưng FDA chỉ tính phần tích luỹ trong ống giữ nhiệt. Vì vậy “15 giây” trong bảng là thời gian lưu của phần tử chảy nhanh nhất trong ống giữ nhiệt, ở nhiệt độ đo tại cuối ống, không phải thời gian trung bình. Ba hệ quả cho thiết kế và nghiệm thu:

  1. Ống giữ nhiệt phải tính theo lưu lượng tối đa của bơm, không theo lưu lượng danh định. Bơm thể tích đặt trước ống giữ nhiệt; Singh và Heldman ghi bơm ly tâm nhạy với tổn thất áp, chỉ nên dùng cho CIP.
  2. Nhiệt kế và cảm biến ghi đặt ở cuối ống giữ nhiệt, có van chuyển dòng tự động khi nhiệt độ tụt dưới mức quy trình. Với hệ tiệt trùng ít acid, 21 CFR 113.40 yêu cầu chuyển dòng khỏi máy rót hoặc bồn vô trùng khi nhiệt độ ống giữ nhiệt hoặc chênh áp ở phần hồi nhiệt tụt dưới giới hạn.
  3. Với rót nóng, bước giữ nhiệt nằm trong chai: rót, đóng nắp, dốc ngược để sản phẩm nóng tiệt trùng mặt trong nắp và khoảng trống đầu chai, rồi mới làm nguội. Ví dụ của Đại học Wisconsin–Madison cho nước sốt pH 3,8: rót tối thiểu 82 °C (180 °F), dốc ngược và giữ từ 82 °C trở lên trong 2 phút.

Với dòng pH ≤ 4,6 đi vào bao bì lớn, cách giữ vô trùng sau ống giữ nhiệt được trình bày trong bài chiết rót vô trùng thùng phuy; nền tảng truyền nhiệt quyết định thời gian lên nhiệt, xem ba phương thức truyền nhiệt chính.

Kim Nguyễn khuyến nghị: dùng bảng tra theo thứ tự

  1. Đo pH cân bằng cuối của sản phẩm thật, theo từng lô nguyên liệu và sau phối trộn. Xoài, chuối, sản phẩm pha sữa, pha nước cốt dừa là nhóm dễ vượt 4,6.
  2. Chốt cách bảo quản: giữ lạnh, nhiệt độ thường trong chai rót nóng, hay vô trùng. Cùng pH, cách bảo quản quyết định chế độ nhiệt và thiết bị.
  3. Lấy mốc trong bảng làm điểm xuất phát, rồi giao đơn vị có chuyên môn xác lập quy trình cho chính sản phẩm, bao bì và cỡ bao bì.
  4. Đưa vào hợp đồng thiết bị: nhiệt độ cuối ống giữ nhiệt, thời gian lưu ở lưu lượng tối đa, van chuyển dòng, bộ ghi nhiệt độ, và nghiệm thu đo ở chính các điểm đó.
  5. Với hàng sang Mỹ: thực phẩm ít acid đóng kín và thực phẩm acid hoá phải đăng ký cơ sở và nộp hồ sơ quy trình theo 21 CFR 108.35 và 108.25.

Kim Nguyễn Corporation tư vấn cấu hình hệ thanh trùng, tiệt trùng và chiết rót cho nhà máy nước quả, đồ uống, đồ hộp hướng xuất khẩu. Nếu Quý doanh nghiệp đang ở bước lập dự án nhà máy chế biến nông sản hướng xuất khẩu và cần chốt chế độ nhiệt, thiết bị cho một sản phẩm cụ thể, hãy đặt lịch trao đổi với Kim Nguyễn.

Bài là bảng tra tham chiếu cho tư vấn công nghệ. Chế độ thanh trùng, tiệt trùng của từng sản phẩm phải do đơn vị có chuyên môn xác lập và thẩm định trên sản phẩm, bao bì và thiết bị thật.

Nguồn tham khảo

  1. Saravacos G.D., Kostaropoulos A.E., Handbook of Food Processing Equipment, Kluwer Academic/Plenum, 2002, chương 10 Thermal Processing Equipment: z khoảng 10 °C; phương trình 10.5; 12D; bảng 10-1 (giá trị D, dẫn Ramaswamy và Singh 1997); nhiệt độ tham chiếu 121 °C cho thực phẩm ít acid, 100 °C hoặc thấp hơn cho thực phẩm acid; F0 khoảng 2,8 phút; ví dụ đồ hộp (cà chua lon số 2 và số 10, đào, đậu Hà Lan, ngô kem, thịt gà; dẫn Downing 1996, Luh và Woodroof 1988); làm nguội bằng không khí ngắn hơn 20–30%; tăng 10 °C: tiêu diệt vi sinh ×10, phá huỷ dưỡng chất ×3; bảng 10-2 (UHT, dẫn Lewis và Heppell 2000); bảng 10-3 (thanh trùng, dẫn Lewis và Heppell 2000).
  2. Singh R.P., Heldman D.R., Introduction to Food Engineering, ấn bản 4, Academic Press, chương 5 Preservation Processes: mục 5.1.1 (FDA chỉ tính tác dụng tiêu diệt trong ống giữ nhiệt; bơm thể tích, bơm ly tâm) và mục 5.6.2 (Cl. botulinum D121 = 0,2 phút, z = 10 °C).
  3. U.S. FDA, CFSAN, Approximate pH of Foods and Food Products, 04/2007 (bản lưu). Truy cập 29/10/2026.
  4. U.S. FDA, 21 CFR 113.3 – Definitions (thực phẩm ít acid, tiệt trùng thương mại, quy trình đã lập); 21 CFR 114.3 – Definitions (thực phẩm acid hoá); 21 CFR 131.3 (thanh trùng, siêu thanh trùng sản phẩm sữa); 21 CFR 113.40, khoản (g) (chuyển dòng, hệ vô trùng). Cornell LII, truy cập 29/10/2026.
  5. U.S. FDA, Guidance for Industry: Juice HACCP Hazards and Controls Guidance, First Edition, 03/2004: mục IV.C (nước quả acid và ít acid), mục V.C.4.2 (ví dụ của NFPA: 90 °C 2 giây, rót 85 °C giữ 1 phút) và V.C.4.3 (tối thiểu 80 °C 30 giây trước cô đặc). Truy cập 29/10/2026.
  6. University of Wisconsin–Madison, Food Safety, Developing a Hot-Fill-Hold Process for Acid or Acidified Foods (ví dụ nước sốt pH 3,8: rót tối thiểu 180 °F, dốc ngược giữ 2 phút). Truy cập 29/10/2026.