Máy ép trái cây công nghiệp: trục vít, băng tải hay khí nén, chọn theo loại quả và hiệu suất dịch

Máy ép trái cây công nghiệp: so sánh máy ép trục vít, băng tải và khí nén theo loại quả và hiệu suất dịch

Với táo và nho, Saravacos và Kostaropoulos (Handbook of Food Processing Equipment, 2002) ghi máy ép trục vít cho hiệu suất dịch khoảng 80% ở 9–50 tấn mỗi giờ, máy ép băng tải 78–82% ở tới 30 tấn mỗi giờ, còn máy ép piston rổ ngang khoảng 85% ở 5–7 tấn mỗi giờ và tới 92% khi dùng enzyme kết hợp rửa bã. Máy ép khí nén (túi khí) ép nhẹ nhiều lần với áp tăng dần, dùng chủ yếu cho nho. Khoảng chênh 10–12 điểm phần trăm giữa các kiểu máy là dịch quả bán được hoặc đổ đi theo bã, trên cùng một tấn nguyên liệu.

Nhưng chọn máy ép không bắt đầu từ bảng hiệu suất. Nó bắt đầu từ câu hỏi: loại quả của Quý doanh nghiệp có nên ép không, hay phải đi máy chà, máy vắt chuyên dụng? Bài này đi qua câu hỏi đó trước, rồi so các kiểu máy ép theo số liệu.

Loại quả nào ép, loại quả nào không?

Saravacos ghi một điều kiện kỹ thuật cơ bản: ép cơ học chỉ tách được chất lỏng khi khối nguyên liệu nén được; với vật liệu không nén được, áp lực không đẩy được dịch ra và phải dùng phương pháp tách khác. Quá trình ép phụ thuộc bốn yếu tố: áp lực tác dụng, ứng suất chảy của nguyên liệu, độ xốp của bánh bã và độ nhớt của dịch.

Từ đó, chúng tôi chia trái cây thành ba nhóm theo thiết bị tách dịch:

Nhóm quảVí dụThiết bị tách dịch chínhGhi chú
Quả nhiều xơ, mô chắc, nghiền thành khối nhuyễnTáo, lê, nho, dứaMáy ép (trục vít, băng tải, khí nén, piston rổ)Cần nghiền đúng cỡ; thường dùng enzyme, chất trợ ép
Quả có múiCam, quýt, bưởi, chanhMáy vắt chuyên dụng (kiểu cốc ép cả quả, kiểu nạo nửa quả) và máy chà tinhVắt, chà quá mạnh hoặc chậm làm chất đắng limonin, naringin vào dịch
Quả thịt mềm, nhiều hạt hoặc làm pureeXoài, đu đủ, chuối, chanh dây, ổiMáy chà tách thịt quả khỏi vỏ, hạt; sau đó enzyme, ly tâm nếu cần dịch trongMáy chà công suất 2–140 tấn mỗi giờ (Saravacos)

Nguồn: Saravacos và Kostaropoulos (2002), chương Mechanical Processing Equipment (máy chà) và Mechanical Separation Equipment (ép cơ học, quả có múi). Cách chia nhóm là khuyến nghị của Kim Nguyễn.

Với quả có múi, Saravacos ghi thành phần và chất lượng dịch phụ thuộc mạnh vào áp lực, lực cắt và thời gian lưu khi vắt và chà; chà quá mạnh hoặc chậm, limonin và naringin bị chiết vào dịch. Đó là lý do không dùng máy ép táo cho cam.

Với dứa, nguyên liệu là thịt quả đã gọt, đục lõi, nghiền; nó thuộc nhóm thứ nhất. Vị trí khâu ép trong cả dây chuyền, từ quả tươi tới thùng phuy, xem bài dây chuyền nước trái cây cô đặc.

Năm kiểu máy ép, so cạnh nhau

Mặt cắt nguyên lý ba kiểu máy ép trái cây công nghiệp: trục vít, băng tải và khí nén (túi khí)
Nguồn: Saravacos và Kostaropoulos (2002), chương Mechanical Separation Equipment. Hình nguyên lý do Kim Nguyễn vẽ, không theo tỉ lệ.
Kiểu máyNguyên lýHiệu suất dịch (táo, nho)Công suấtĐiểm mạnhĐiểm yếu
Trục vítVít xoay trong lồng lưới, côn dần về phía xả, bước vít thay đổi để tăng ápkhoảng 80%9–50 t/giờLiên tục, công suất lớnThường cần chất trợ ép; vít inox cho trái cây đắt, chỉ hợp dây chuyền lớn
Băng tảiHai băng lưới chạy qua dãy trục, lớp nguyên liệu 3–8 cm bị ép tới bánh bã khoảng 0,5 cm78–82%tới 30 t/giờRẻ hơn trục vít và piston rổÁp thấp; băng khó vệ sinh sau mỗi ca
Khí nén (túi khí)Lồng lưới nằm ngang quay, túi cao su ở giữa phồng lên ép khối quả, lặp nhiều lần với áp tăng dầnsách không ghi sốtheo mẻÉp nhẹ, dùng nhiều cho nho, rượu vangTheo mẻ, công suất thấp hơn
Piston rổ ngangRổ quay 2 m × 2 m, 280 ống lọc bọc vải, piston thuỷ lực ép tới 190 barkhoảng 85%, tới 92% có enzyme và rửa bã5–7 t/giờHiệu suất caoVốn, vận hành và bảo trì cao
Khung vải (ép thủy lực)Khối nhuyễn 5–8 cm bọc vải, xếp chồng, ép tới bánh khoảng 1 cmthấpnhỏĐơn giảnNhiều nhân công, hiệu suất thấp

Nguồn: Saravacos và Kostaropoulos (2002), chương Mechanical Separation Equipment, mục Mechanical Expression và Fruit Juice Expression Equipment. Số hiệu suất là của táo, nho; với quả nhiệt đới phải đo riêng.

Saravacos còn ghi máy ly tâm lọc (ly tâm có rổ lưới) dùng được cho khối quả đã xử lý enzyme để giải phóng dịch khỏi cấu trúc tế bào, đạt 85–90% ở tới 10 tấn mỗi giờ. Một máy ép băng tải cho táo được mô tả với băng rộng 60 cm, công suất 3,5–5 tấn mỗi giờ (Swientek, 1985, dẫn trong sách).

Đọc bảng này thế nào

  1. Công suất và hiệu suất kéo ngược nhau. Kiểu cho hiệu suất cao (piston rổ) có công suất mỗi máy thấp; kiểu công suất lớn (trục vít) có hiệu suất trung bình. Với dây chuyền 20 tấn quả mỗi giờ, một máy trục vít thay cho ba, bốn máy piston rổ; bài toán là vốn và mặt bằng của ba, bốn máy so với vài điểm phần trăm dịch.
  2. Vệ sinh là chi phí vận hành. Saravacos ghi riêng băng tải ép “khó vệ sinh sau mỗi chu kỳ vận hành”. Với dịch quả xuất khẩu, thời gian vệ sinh mỗi ca là giờ máy không chạy và là điểm kiểm soát vi sinh.
  3. Hiệu suất trong sách là của táo, nho. Đây là mốc tham chiếu duy nhất có số trong sách; với dứa, quả nhiệt đới, phải thử ép.

Enzyme, chất trợ ép và rửa bã: ba cách tăng hiệu suất trên cùng một máy

Saravacos liệt kê các yếu tố quyết định lượng dịch ép ra: độ chín (quả chín cho dịch tốt, quả quá chín khó ép), cỡ nghiền (không quá nhỏ, không quá lớn), enzyme, chất trợ ép và rửa bã.

  • Enzyme pectinase, cellulase hoặc enzyme cắt tinh bột thêm vào khối nghiền giúp dịch thoát ra; phải dùng đúng pH, nhiệt độ, thời gian. Sách cảnh báo enzyme phân huỷ quá mức làm khối nghiền nhớt và không ép được nữa.
  • Chất trợ ép (xơ gỗ, xơ giấy, trấu) tăng độ thấm của bánh bã; tỷ lệ mỗi loại khoảng 3–4% khối quả.
  • Rửa bã: thêm nước vào bánh bã để hoà phần chất khô còn lại rồi ép lại, tăng tổng hiệu suất; đổi lại dịch loãng hơn, khâu cô đặc phía sau phải bốc thêm nước.

Một tổng quan về enzyme trong chiết và làm trong nước quả (Sharma và cộng sự, Critical Reviews in Food Science and Nutrition, 2017) tổng hợp mức tăng hiệu suất dịch khi xử lý enzyme:

Loại quảKhông enzymeCó enzymeNguồn gốc số liệu trong tổng quan
Mận52%78%Joshi và cộng sự (2011)
Đào38%63%Joshi và cộng sự (2011)
Lê60%72%Joshi và cộng sự (2011)
Mơ50%80%Joshi và cộng sự (2011)
Táo (dịch và puree từ bã)81,8%92,3–95,3%Oszmianski và cộng sự
Dứa (pectinase và cellulase 0,025%, 30 phút, 27–30 °C)không ghi74,75%Sreenath và cộng sự (1994)
Mãng cầu xiêmmốc so sánhtăng 41% so với không xử lýYusof và Ibrahim (1994)

Nguồn: Sharma H.P., Patel H., Sugandha (2017), Critical Reviews in Food Science and Nutrition 57(6):1215–1227. Số đo ở quy mô thí nghiệm, điều kiện từng nghiên cứu khác nhau.

Hiệu suất dịch theo kiểu máy ép và theo loại quả khi có và không có enzyme
Nguồn: Saravacos và Kostaropoulos (2002); Sharma và cộng sự (2017). Hình do Kim Nguyễn vẽ.

Hai bảng cùng nói một điều: enzyme và cách chuẩn bị khối nghiền có thể làm thay đổi hiệu suất nhiều hơn việc đổi kiểu máy. Với đào, chênh 25 điểm phần trăm; giữa trục vít và băng tải trong sách chỉ chênh vài điểm. Vì vậy, khi so hai đề xuất máy ép, Quý doanh nghiệp phải so cả cụm “nghiền – ủ enzyme – ép”, không so riêng máy ép. Phân tích về bồn ủ enzyme và khâu làm trong phía sau, xem bài ép và làm trong dịch quả.

Chọn theo quy mô và sản phẩm

Tình huốngHướng chọn của chúng tôiLý do
Dây chuyền lớn, một loại quả chủ lực, chạy liên tục nhiều thángTrục vít inox, có enzyme và chất trợ épCông suất 9–50 t/giờ mỗi máy; vốn cao chỉ hợp lý khi chạy đủ tải
Dây chuyền trung bình, vốn hạn chế, nhiều loại quảBăng tải, kèm quy trình vệ sinh băng chặtRẻ hơn, tới 30 t/giờ; chấp nhận hiệu suất thấp hơn vài điểm
Sản phẩm giá trị cao, cần dịch ít đục, ít oxy hoáPiston rổ ngang hoặc khí nénHiệu suất cao hoặc ép nhẹ; công suất mỗi máy thấp
Quả mềm, puree, quả nhiều hạtMáy chà, sau đó enzyme và ly tâm nếu cần dịch trongKhông phải bài toán máy ép

Nguồn: số công suất theo Saravacos và Kostaropoulos (2002); cột hướng chọn là khuyến nghị của Kim Nguyễn.

Một nguyên tắc nữa: máy ép là thiết bị dễ bị chọn theo đỉnh vụ. Với trái cây có mùa ngắn, công suất ép nên tính theo sản lượng đỉnh vụ của vùng nguyên liệu, còn các khâu sau (cô đặc, thanh trùng) tính theo trung bình, có bồn đệm ở giữa. Cách chọn dây chuyền bắt đầu từ thị trường đích, xem bài chọn dây chuyền chế biến: bắt đầu từ thị trường xuất khẩu.

Kim Nguyễn khuyến nghị: sáu điều ghi vào hợp đồng mua máy ép

  1. Hiệu suất dịch bảo đảm, định nghĩa rõ: kg dịch trên kg quả hay trên kg khối nghiền, ở độ Brix nào, có tính nước rửa bã hay không.
  2. Thử ép với quả thật của vùng nguyên liệu, ở độ chín thu mua thực tế, trước khi chốt kiểu máy.
  3. Lượng dịch còn trong bã (độ ẩm bã), đo theo phương pháp thống nhất.
  4. Tiêu hao enzyme, chất trợ ép, nước rửa bã trên mỗi tấn quả, và ảnh hưởng tới tải tháp cô đặc.
  5. Thời gian và cách vệ sinh giữa hai ca, giữa hai loại quả; vật liệu tiếp xúc dịch.
  6. Phụ tùng hao mòn (lưới, vải lọc, băng, túi khí) và chu kỳ thay.

Danh mục chi phí hay bị bỏ sót khi so báo giá, xem bài đọc báo giá dây chuyền chế biến.

Kim Nguyễn Corporation tư vấn công nghệ và cấu hình dây chuyền nước quả, puree cho nhà máy chế biến hướng xuất khẩu. Nếu Quý doanh nghiệp đang ở bước lập dự án nhà máy chế biến nông sản hướng xuất khẩu và cần chọn kiểu máy ép cho loại quả của mình, hãy đặt lịch trao đổi với Kim Nguyễn.

Bài là góc nhìn tư vấn công nghệ. Hiệu suất dịch trong bài là số tham chiếu từ tài liệu; hiệu suất thật phải đo khi thử ép với nguyên liệu của từng nhà máy.

Nguồn tham khảo

  1. Saravacos G.D., Kostaropoulos A.E., Handbook of Food Processing Equipment, Kluwer Academic/Plenum, 2002: chương Mechanical Separation Equipment, mục Mechanical Expression (ép chỉ được khi khối nguyên liệu nén được; bốn yếu tố của quá trình ép; máy ép trục vít, máy ép trục lăn, máy ép băng tải 3,5–5 t/giờ với băng 60 cm theo Swientek 1985) và mục Fruit Juice Expression Equipment (yếu tố độ chín, cỡ nghiền, enzyme, chất trợ ép 3–4%, rửa bã; khung vải 5–8 cm tới bánh 1 cm; máy ép khí nén túi khí cho nho; trục vít 9–50 t/giờ, khoảng 80%, vít 15 cm tới 3 m; piston rổ ngang 5–7 t/giờ, khoảng 85%, tới 92%, 190 bar, rổ 2 m × 2 m, 280 ống lọc; băng tải 78–82%, tới 30 t/giờ, lớp 3–8 cm tới 0,5 cm, khó vệ sinh; ly tâm lọc 85–90%, tới 10 t/giờ; quả có múi: limonin, naringin); chương Mechanical Processing Equipment (máy chà tách thịt quả khỏi vỏ, hạt, 2–140 t/giờ).
  2. Sharma H.P., Patel H., Sugandha, Enzymatic added extraction and clarification of fruit juices – A review, Critical Reviews in Food Science and Nutrition 57(6):1215–1227, 2017 (mận 52 tới 78%, đào 38 tới 63%, lê 60 tới 72%, mơ 50 tới 80%; táo 81,8% tới 92,3–95,3%; dứa 74,75%; mãng cầu xiêm tăng 41%).